Heimwee naar vereeuwiging : de Engelse gedichten

In de stoet van boeken die Pessoa's volledige oeuvre in het Nederlands moet worden, zijn nu ook de Engelse gedichten verschenen. Het grootse Pessoaproject heeft echter zijn vurigste bezieler verloren toen vertaler August Willemsen in 2007 overleed. Maarten Asscher voltooide de vertaling waaraan hij met Willemsen heeft gewerkt. Hij tekent ook voor het summiere nawoord. De langere gedichten ('Bruiloftsdicht' en 'Antinoüs') heeft Willemsen vertaald, voor de sonnetten en een selectie van andere korte gedichten tekent Asscher. De gedichten zijn streng-vormvast vertaald.

Pessoa wordt natuurlijk terecht geassocieerd met zijn oeuvre in het Portugees. Maar de dichter groeide op in Zuid-Afrika (1894-1905) en zijn schoolopleiding en eerste literaire leeservaringen verliepen in het Engels. Ook na zijn terugkeer ? hij is dan nog maar zeventien jaar ? zal hij nog in het Engels schrijven. Een van de zeer moderne verdiensten van Pessoa is dat hij de complexiteit en de contradicties van gevoelens beschrijft. Vanuit een (wankel) aanvoelen probeert de mens een daad te stellen. Maar die daad wordt dubbel onbereikbaar: misschien hebben we de daad gedroomd of maakt onze willoosheid die daad onmogelijk. Sonnet XXIX verwoordt het zo: 'Bevlekt door eerdere willoosheid staat / Dubbel verwijderd de gedroomde daad.' Ook Pessoa's heteroniemen ontstaan uit dat dubbele gemis van droom en onmogelijke daad. Het zijn maskers die het lot moeten verschalken en uitzeggen wat waarlijk bestaat, maar juist in het verschalken wordt de realiteit ontoegankelijk.

In het 'Bruiloftsdicht' (1913) zingt de toekomstige bruid niet zozeer over haar aanstaande huwelijk dan wel over de vleselijke vereniging met de bruidegom. Ook hier is ambivalentie troef: 'De pijn van alle hoop is nu nabij...' Het aankleden van de bruid is een kleden 'voor het ontkleden'. In 'Antinoüs' (de beeldschone jongeling uit Bithynia, eerst slaaf en later lieveling van keizer Hadrianus, die (zich) in de Nijl verdronk) staan we samen met de keizer bij de doodbaar van de minnaar. In het treurlied ontstaat er een reflectie op de dood, die afwezigheid in aanwezigheid verhevigt: 'Wanneer liefde de dood vindt, weten wij niet wat te voelen. / Wanneer de dood de liefde fnuikt, weet men niet wat te weten.' Hadrianus besluit een beeld te maken dat Antinoüs' schoonheid zal bevatten ('De god die gij nu zijt is een lichaam door mij gemaakt'). Maar in het vastleggen wordt pas duidelijk wat voorgoed verloren is gegaan. Voor de 'ongestorvenheid' een beeld maken is in alle opzichten een project dat ten dode opgeschreven is. Maar daarin leert de dichter ons een les: er is geen verschil tussen 'herinnering of beeld'. Uiteindelijk valt de keizer in slaap en daarvan profiteren de goden om het beeld van Antinoüs te komen roven.

In de 'Sonnetten' (die Pessoa gedeeltelijk in 1918 publiceert) drijft de bondige en strenge vorm (die ook in de vertaling aangehouden wordt) de ontologische tegenstelling (tussen schijn en wezen) tot een hoogtepunt: 'Wij zijn een taal die niemand heeft geleerd, / Als woorden van de wereld afgekeerd.' In de laatste twee regels van het gedicht wordt de contradictie telkens weer geïntensifieerd: 'In nieuwe waarheid ligt mijn hoop; maar hoe/ Dan door de hoop valt mij die waarheid toe?' De vicieuze cirkel is rond en de dichter (en de lezer?) wordt uit zijn eigen code gesloten. [Bart Vonck]