Onvergetelijke verzen : maar van wie ook weer?

Is onthoudbaarheid een betrouwbare parameter voor de kwaliteit van poëzie? Een dubieuze kwestie. Neem nu een draak van een gedicht als 'Avondliedekens III' van Alice Nahon: 't' Is goed in 't eigen hert te kijken/ Nog even voor het slapen gaan'. Of de eerste regels van 'De Vlaamse Leeuw', waarvan Hippoliet van Peene de tekstdichter is. Perfect onthoudbaar en door tallozen onthouden, maar in geen geval poëzie van niveau.

Toch komt het mij voor dat we over onthoudbaarheid niet denigrerend horen te doen, zelfs niet als het om schrijfsels zonder literaire merites gaat. Akkoord, in vele gevallen ondersteunt zij de dominantie van een poëzie die te allen prijze populair wil zijn. Maar soms wijst zij ook op kwaliteit.

Paul Claes, op vele literaire fronten actief, heeft met Onvergetelijke verzen. Maar van wie ook weer? zijn zoveelste bloemlezing samengesteld. Na onder meer het opgemerkte Lyriek van de Lage Landen. De canon in tachtig gedichten,kan je ook deze op zijn minst origineel noemen. Claes heeft er geen gedichten in opgenomen, maar fragmenten, verzen die in het collectieve geheugen van poëzielezers zijn blijven hangen. Het is Claes niet in de eerste plaats te doen om een kwalitatieve selectie. Wel wil hij de lezer een leidraad bieden om de naam van een auteur te vinden die op de lange duur vergeten dreigt te worden, of dat al is, zelfs als een of meer verzen van zijn hand nog blijven hangen. Kwalitatief onderscheid tussen een kinderversje, een kerstliedje of een paar regels Gerrit Achterberg, Hugo Claus of Hadewych is er dus niet.

In zijn voorwoord formuleert Claes zijn motivatie: 'Zelfs het werk van de allergrootste dichters kalft mettertijd als een poolgletsjer af. Eerst rukt een bundel zich als een ijsberg los en smelt geleidelijk weg tot een handvol gedichten. Uiteindelijk glinsteren alleen nog luttele verzen op een oceaan van vergetelheid. Een bloemlezer is een soort ecoloog: hij wil een fataal afsmeltingsproces een tijdlang vertragen.'

Onbekende bekenden

Ik moet toegeven dat er in deze bloemlezing heel wat 'bekende' verzen zijn opgenomen die ik niet kende. Deze van Alberdingk Thijm, bijvoorbeeld: 'Een les die ons de Zondvloed biedt:/ De waterdrinkers deugen niet.' Of, hedendaagser, deze van Ingmar Heytze: 'De grootste motherfucker/ is nog altijd je vader.'

Onvermijdelijk zijn oudere en overleden dichters die al langer tot de canon behoren, hier buitenproportioneel vertegenwoordigd. Bepaalde jongere dichters, die nochtans een stevige reputatie genieten, ontbreken dan weer geheel en al, ongetwijfeld omdat er niet meteen regels van hun hand waren te vinden die makkelijk onthoudbaar zijn.

Versregels van na de millenniumwissel zijn nauwelijks present. De bloemlezer heeft kennelijk niet de kiemen van een toekomstige canon willen zaaien. Je zou kunnen stellen dat hij niet beslist, maar enkel het medium van de poëzielezende goegemeente is. Hoewel, een enkele keer brengt hij toch een correctie aan en gunt hij een tweede kans aan wat in zijn optiek ten onrechte vergeten is.

Paul Claes stelt dat het, meer dan de inhoud, de vorm is die verzen memorabel maakt. Met betrekking tot de plaats van de dichtkunst van vandaag formuleert hij deze overweging: 'Zou de tanende interesse voor de huidige poëzie niet veel te maken hebben met haar vormeloosheid? Het succes van rijmende rapsongs bewijst dat het bloed kruipt waar het niet kan gaan.' Misschien is dat vermoeden minder gratuit dan het lijkt. Het impliceert dat een poëzie die te zeer van de muziek is vervreemd, geen vruchtbare toekomst is beschoren.

DE AUTEUR: is essayist, dichter, romancier en vertaler.

HET BOEK: Claes behoedt de auteurs van onvergetelijke verzen met dit boek voor de vergetelheid.

ONS OORDEEL: een originele wandeling door het collectieve geheugen van poëzielezers.